«هنر مُرد، زنده‌باد هنر»: درنگی درباره‌ی مفهوم هنر در اندیشه‌ی مارکس

  

 

 

«هنر مُرد، زنده‌باد هنر»[1]

 

درنگی درباره‌ی مفهوم هنر در اندیشه‌ی مارکس

 

«نیازی که به یک ابژه احساس می‌شود، توسط ادراکِ همان ابژه آفریده می‌شود. یک ابژه‌ی هنری ــ درست مانند هر محصول دیگری ــ مخاطبانی را می‌آفریند که دارای ذوق هنری‌اند و توانایی لذت‌بردن از زیبایی را دارند. بنابراین، تولید نه‌تنها ابژه‌ای برای سوژه پدید می‌آورد، بلکه سوژه‌ای نیز برای ابژه تولید می‌کند.»

مارکس، «گروندریسه»، (مجموعه آثار به انگلیسی، ۲۷:۳۰) 

 

در سپهر اندیشه‌ی مارکس مفهومی نهفته است که شاید بتوان برای آن نام «رهایی هنر» را برگزید.[2] ریشه‌ی این مفهوم را باید در فراروی از «کارِ بیگانه‌شده» جست‌وجو کرد که در عین حال در حکم نفی و حفظ دو برابرنهاده‌ی «هنر برای هنر» و «هنر در خدمتِ...» (حزب، خلق، پرولتاریا و غیره) است. این دو گزاره، از دیرباز راه شناخت مفهوم هنر را مسدود کرده‌اند. هنرِ ابزاری، همچون پاره‌ی معینی از یک کلیت، از خردِ ابزاری، حامل تمامی کاستی‌های آن است. آیا هنر صرفاً یک «وسیله» است؛ وسیله‌ای برای رسیدن به اهدافی که به‌طور کامل بیرون از آن وجود دارد؟ آیا هنر به‌طور مستقیم و بی‌واسطه از عناصری خارج از خود الهام می‌گیرد؟ آیا می‌توان به مفهومی دست یافت که رابطه‌ی وساطت‌شده‌ی هنرمند با کلیت، با جهان موجود، را حفظ کند ولی آن را خدمت‌گزار این یا آن دولت یا حزب نکند؟ به بیان دیگر، در صورت احیای ساحت ازدست‌رفته‌ی کارِ آزاد انسانی، آیا می‌توان مسیر حرکت هنر را به‌نوعی از دیالکتیک درونی خودِ آن استخراج کرد؟ آیا آثار ماندگار هنری-تاریخی در درون خود حامل روحی جامع نیستند که بتوان در آن‌ها تلویحاً «روح زمان» را تشخیص داد؟ 

روشنگری و ضد-روشنگری

روشنگری و ضد-روشنگری

از «عقل ستیزی» تا «انحلال عقل»

آیا می‌توان مفاهیم اثر خارق‌العاده‌ی لوکاچ، “نابودی عقل” (۱۹۳۳)، که ماهیت «عقل ستیز» تفکر فاشیستی در فاصله‌ی دو جنگ جهانی را به تصویر می‌کشد، به وضعیت متفاوت جهان کنونی تعمیم داد؟ بنا به نظر لوکاچ، خسوف عقل که شلینگ مظهر آن است، واکنشی واپس‌گرایانه به «مدرنیته» و کلّ سیر اندیشه از زمان «روشنگری»، به‌ویژه واکنشی نظری به انقلاب فرانسه و دیالکتیک هگل است. اما آیا کماکان می‌توان جنبش‌های نوفاشیستی دوره‌ی معاصر را با همان مفاهیم «عقل ستیزی»  لوکاچ تشریح کرد؟ دریافت لوکاچ ارتباطی تنگاتنگ با شرایط تاریخی و مادی (طبقات اجتماعی و روابط تولیدی) آن زمان دارند. آیا می‌توان برای زمان ما «عقل گریزی» را به‌عنوان ماحصل نهاییِ چیرگی فرایند «عقل ستیزی»، یا به بیان دیگر، «حذف عقل» در عصر

درباره‌ی مسأله‌ی حق تعیین سرنوشت اوکراین

 درباره‌ی مسأله‌ی حق تعیین سرنوشت اوکراین

 

کارل مارکس: از استقلال لهستان تا اوکراین

سیاست داخلی و خارجیِ روسیه‌ی پوتین با روسیه‌ی تزاری بی‌شباهت نیست. موقعیت کنونی اوکراین نیز با لهستان سده‌ی نوزدهم شباهت بسیاری دارد. این شباهت‌ها نافی تمایزات بین آن زمان و این زمان نیست. روسیه‌ی تزاری، به‌ویژه قبل از الغای سرف‌داری و آزادکردن دهقانان برای کار دستمزدی، یک کشور پیشامدرن با یک بورژوازی خار و ضعیف بود. روسیه‌ی امروز یک کشور سرمایه‌داریِ تمام و کمال با حفظ شکل حاکمیتی سیاسی است که یادآور دوران‌های گذشته است. اتوکراسی (خودکامگی)، سرکوب آزادی‌های مدنی، خفقان سیاسی و اجتماعی، حذف مخالفان و دگراندیشان در داخل، و توسل به دین و شوونیسم روسی برای کشورگشایی و سلطه بر کشورهای مجاور در خارج. اما هدف نهایی روسیه اعمال قدرت و سلطه بر سراسر جهان است.

کارل مارکس و شاعران

 

کارل مارکس و شاعران

 

 

 

فهرست منابع و آثاری که مارکس در کتابخانه‌ی خود نگهداری می‌کرد، یا در آثار، مقالات و نامه‌های خود به آن‌ها اشاره کرده و از آن‌ها نقل‌قول می‌آورد، چنان گسترده، غنی و شگفت‌آور است، که به‌رغم کوشش‌های متعددِ پژوهش‌گران آثار مارکس، تاکنون یک فهرست کامل از آن‌ها منتشر نشده است.[1] حتی یک نگاه ساده به کتاب «سرمایه»، خواننده را نسبت به گستردگی ارجاعات مارکس حیرت‌زده می‌کند. اما متن حاضر فقط محدود به یک عرصه‌ی معین است که صرفاً شامل شاعران و ارجاعات مارکس به آثار آنان می‌‌شود.[2]

قبل از هر چیز، باعث تعجب است که منتقدی مانند مارکس در هیچ مورد شاعران را نقد نمی‌کند.